“Phê bình Kiến trúc không phải là công tác của một nhóm KTS, một đơn vị, hay bất kỳ một tổ chức nào mà là công tác của toàn xã hội’’. Phê bình kiến trúc không phải là việc làm đơn giản theo định tính, khen chê để rồi cả xã hội không ai quan tâm, không ai đón nhận những người làm công tác phê bình kiến trúc theo một cách nhìn trân trọng, bởi công tác phê bình kiến trúc là một hoạt động khoa học phức tạp.
Công tác phê bình kiến trúc là một bộ phận quan trọng của hoạt động Kiến trúc - Quy hoạch xây dựng. Vậy phát triển công tác phê bình kiến trúc trong thời mở cửa như thế nào để góp phần thúc đẩy hoàn thiện hệ thống lý luận, sáng tạo quy hoạch - kiến trúc?
Tháng 2 năm 2005, Hội Kiến trúc sư Việt Nam và Viện Nghiên cứu Kiến trúc đã phối hợp tổ chức toạ đàm “Nghiên cứu lý luận và phê bình kiến trúc ở Việt Nam’’. Nhiều tham luận, với những quan điểm nhằm thúc đẩy công tác phê bình kiến trúc ở Việt Nam. Đã 2 năm trôi qua, mọi người ai cũng bận với công tác chuyên môn của mình, không ai còn nhớ đến phải làm gì để Bộ Xây dựng, Hội Kiến trúc sư, Viện Nghiên cứu Kiến trúc Quốc gia (nay là Viện Quy hoạch, Kiến trúc Đô thị và Nông thôn) quan tâm, thúc đẩy công tác lý luận và phê bình kiến trúc... Công tác này ai ủng hộ? Ai là người quan tâm đến nó…, và giá trị khoa học của công tác này đến đâu khen, chê xong để đấy… nhà cao tầng cứ hiện diện…, diện mạo đô thị không được cải thiện…, khu đô thị mới hình thành theo năm tháng biết bao điều cần bàn… để đúc rút thêm cho những khu đô thị mới ngày mai đẹp hơn ngày qua.
Thực trạng đô thị Việt Nam đang được “khoác trên mình một chiếc áo chắp vá”... hỗn độn với nhiều màu sắc, cao thấp khác nhau, với những phong cách kiến trúc hỗn tạp khắp trên thế giới được du nhập vào đô thị Việt Nam… Những công trình kiến trúc được xây dựng trong đô thị đó xấu và đẹp… một phần trách nhiệm lớn là của các KTS…, phần nhiều hơn là do các đại diện của chủ đầu tư (hay được gọi bên A). Họ có quyền - đó là cơ chế phân cấp quản lý công trình và quản lý vốn Nhà nước… Họ phê duyệt theo cảm tính và ý thích riêng vì Nhà nước đã cho họ “quyền lực” mặc dù họ đâu có chuyên môn sâu về kiến trúc, quy hoạch, cứ màu sắc đẹp, hợp theo ý thích và tính “hoành tráng” của công trình là được phê duyệt. Những công trình kiến trúc có giá thiết kế lớn hơn 3 tỷ đồng thì phải tổ chức thi tuyển phương án kiến trúc… Và một loạt các phương án thi tuyển kiến trúc “dưới dạng” quân xanh quân đỏ… mà chỉ vẫn là một đơn vị tư vấn và đâu có Hội đồng thẩm định kiến trúc, quy hoạch nào xét duyệt các phương án Kiến trúc, Quy hoạch.
Rồi các công trình kiến trúc vẫn cứ được xây dựng xấu đẹp để “con cháu ta sẽ cải tạo sửa chữa nâng cấp…”, tạo công ăn việc làm cho rất nhiều người về sau.
Kiến trúc sư trưởng! ông ở đâu?
“Không lâu sau khi Đổi mới, Chính phủ đã bổ nhiệm Kiến trúc sư trưởng cho Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh. Gần 20 năm đã trôi qua, các vị kiến trúc sư trưởng đã làm gì cho thành phố ngày thêm tươi đẹp? Chúng ta hãy cùng đi tìm câu trả lời.
Thiếu một tầm nhìn chiến lược
Gần 20 năm trời, chúng ta hãy điểm xem Hà Nội xây thêm được cái gì mới? Một khu chung cư cao tầng mới ở Trung Hoà - Nhân Chính xen kẽ các biệt thự tổ chim cúc cu cùng một kiểu dáng nặng nề và monotol đã được phanh phui là copy ở một nước nào đó. Người đầu tư chỉ chú ý khai thác quỹ đất xây nhà san sát để bán mà quên mất hay hy sinh không gian, môi trường sống như đã từng thành công ở khu đô thị Linh Đàm. Ở Linh Đàm, người ta để diện tích cây xanh khá lớn và các biệt thự đều trên 400 mét vuông và gia chủ thả sức sáng tạo kiến trúc kiểu dáng tạo nên vẻ đẹp khá lý tưởng của một khu đô thị mới.
Trong khu đất Hà Nội cũ, một số cao ốc mọc lên cái cao, cái thấp tùy theo ý thích của người có quyền lực. Những cao ốc do các nhà thiết kế nước ngoài đầu tư có dáng vẻ khác hẳn những cao ốc của các kiến trúc sư Việt Nam. Theo An Thanh Lương (VietNamnet 8/2007)
Phê bình Kiến trúc do vậy không phải là việc làm đơn giản theo ý thích và cảm tính, bàn luận cho vui, khen cho vui, chê chẳng ai quan tâm, đăng tải trên báo chí rồi để đó, v.v... Phê bình Kiến trúc, Quy hoạch là một hoạt động khoa học mang tính đa ngành cần được sự quan tâm không chỉ của cơ quan quản lý Nhà nước mà rất cần các hội nghề nghiệp, các báo, các tạp chí chuyên ngành tham gia phản biện về lĩnh vực Phê bình Kiến trúc, quy hoạch và quản lý xây dựng đô thị ở Việt Nam phát triển đúng định hướng và bền vững.
Nhìn lại 20 công trình Kiến trúc tiêu biểu thời kỳ đổi mới
Tòa nhà trung tâm Thương mại Dầu khí (TMDK) Hà Nội tọa lạc tại số 18 đường Láng Hạ - Hà Nội, được xây dựng cao 19 tầng và đưa vào sử dụng từ đầu tháng 11/2007. Có thể nói đây là một công trình kiến trúc mới, hiện đại, bề thế, khang trang và đã tạo thành một điểm nhấn về kiến trúc xây dựng của Thủ đô Hà Nội, “đi đầu trong sử dụng vật liệu với ngôn ngữ kiến trúc hiện đại”.
H1.Trung tâm TMDK Hà Nội- 18 Láng Hạ (Nguồn Intenet)
(theo Vietnamnet, nhưng xét về tính dân tộc đã có chút nào chưa? Các tiêu chí phát triển đô thị hiện đại phải gắn với ”Phát triển bền vững và giàu bản sắc dân tộc” hình như ở vị trí thứ yếu. Công trình kiến trúc này do đơn vị tư vấn nước ngoài đảm nhiệm, họ đâu có biết tới bản sắc kiến trúc Việt? Hội đồng kiến trúc xét duyệt, thẩm tra dự án có xét tới yếu tố này không? Đi đầu trong sử dụng vật liệu trong ngôn ngữ kiến trúc hiện đại? Hiện đại ở đây là khung nhôm kính và Alucacbol trên thế giới đã đến lúc người ta phải xem xét và cân nhắc sử dụng loại vật liệu này với lý do ”Hiệu ứng nhà kính”...
Công trình kiến trúc không sử dụng năng lượng
H2.Bức tường truyền thông không sử dụng năng lượng
Thiết kế: Simone Giostra & Đối tác
Greenpix là một dự án khởi công áp dụng công nghệ truyền thông kỹ thuật số và bền vững đối với tường màn của phức hợp giải trí Xicui ở Bắc Kinh, gần công trình Thế Vận hội 2008. Đèn LED màu đặc trưng rộng lớn nhất hiển thị trên toàn cầu và hệ thống quang điện đầu tiên tích hợp vào một tường màn bằng kính ở Trung Quốc, công trình trình diễn một hệ thống hữu cơ tự cung cấp, thu năng lượng mặt trời vào ban ngày và sử dụng nó để chiếu sáng màn hình sau khi trời tối, phản ánh chu kỳ khí hậu của một ngày.
Bức tường truyền thông sẽ cung cấp cho thành phố Bắc Kinh trung tâm đầu tiên chuyên dụng cho nghệ thuật truyền thông kỹ thuật số, đồng thời cung cấp mẫu công nghệ bền vững cơ bản nhất áp dụng cho lớp vỏ của toàn bộ công trình đến bây giờ. Công trình được đưa vào sử dụng từ ngày 24/6/2008 với một chương trình được ủy quyền đặc biệt lắp đặt hệ thống video và những buổi biểu diễn trực tiếp của những nghệ sỹ đến từ Trung Quốc, Châu Âu và Mỹ. (nguồn intenet)
Phê bình kiến trúc- Hướng tới kiến trúc hiện đại và phát triển bền vững.
Trở lại với kiến trúc Hà Nội, nhà siêu mỏng siêu méo… Hà Nội đã có giải pháp nào cho “thiết kế cải tạo, hay dỡ bỏ những ngôi nhà này” để Hà Nội xây dựng và phát triển bền vững, giàu bản sắc dân tộc?!
H3.Ngôi nhà siêu mỏng kỳ lạ hình chữ T ở chân cầu Vĩnh Tuy (Nguồn Báo ANTĐ)
Định hướng phát triển kiến trúc nước nhà tới năm 2020 xác định đường lối phát triển kiến trúc nước nhà trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá, nhằm đạt được mục tiêu chiến lược “xây dựng và phát triển kiến trúc tiên tiến, giầu bản sắc dân tộc trong xu thế toàn cầu hoá", là một trong những cơ sở khoa học quan trọng hàng đầu cho công tác nghiên cứu lý luận và phê bình kiến trúc.
Xây dựng các chương trình nghiên cứu lý luận, tổng kết thực tế, phê bình kiến trúc và tìm kiếm nguồn tài trợ cho các dự án thuộc các lĩnh vực trên kết hợp với việc nâng cao năng lực của Viện Quy hoạch, Kiến trúc Đô thị & Nông thôn là một trong những nhiệm vụ được ưu tiên hàng đầu.
Công tác lý luận và phê bình kiến trúc luôn giữ vai trò quan trọng, góp phần kiểm soát những gì đang xảy ra đối với bộ mặt kiến trúc nước nhà. Lý luận phê bình luôn phải hỗ trợ, chỉ ra đường lối, những cái hay, cái thiếu sót và vạch ra con đường đi trong hệ thống luật, quy chuẩn, tiêu chuẩn xây dựng Việt Nam.
Công tác lý luận và phê bình kiến trúc, quy hoạch đô thị ở Việt Nam cần thực sự phát huy được truyền thống văn hoá của dân tộc mình. Đó mới là truyền thống văn hoá của người Việt và chúng ta cần phải phát huy truyền thống đó trong công tác lý luận và phê bình kiến trúc.
ThS. KTS Nguyễn Văn Giới
(Nguồn: tạp chí Người Xây dựng – Tổng hội xây dựng Việt Nam)